Saga heimsmeistarakeppna í fótbolta — Frá 1930 til 2022

Afi minn sagði mér einu sinni frá því þegar hann hlýddi á HM 1958 í útvarpinu og heyrir enn í sér rödd Þórs Þórðarsonar lýsa leikjum Brasilíu með 17 ára Pelé. Þessi meistarakeppni var fyrsta sem Íslendingar gátu fylgst með í rauntíma og síðan þá hefur saga heimsmeistarakeppna verið samofin menningu okkar — jafnvel þótt við hafi sjaldan tekið þátt sjálf. Saga HM er ekki bara listi yfir sigurvegara. Hún er spegilmynd heimsins á hverjum tíma, pólitík og fótbolti í óaðskiljanlegum dans. Og hún skiptir máli fyrir veðjara vegna þess að sagan kendir mynstrum sem endurtaka sig.

Upphafin — 1930 til 1958

Það er erfitt að ímynda sér heiminn án heimsmeistarakeppni í fótbolta, en til 1930 var hún ekki til. FIFA hafði lengi barist gegn hugmyndinni um alþjóðlegt fótboltamót utan Ólympíuleikanna og það þurfti sjón og reynslu Jules Rimet, forseta FIFA, til að gera drauminn að veruleika. Úrúgvæ bauð sig fram sem fyrst gestgjafi og tólfuð þjóða mættu í Montevideo — þar af aðeins fjórar frá Evrópu, vegna þess að sjóferðin tók tvær vikur og evrópskir fótboltasambandar höfðu ekki efni á að missa leikmenn svo lengi.

Fyrsta HM-ið 1930 var í raun tilraunaverkefni. Enginn vissi hvort áhorfendur myndu koma, hvort leikmenn myndu meiðast í langri ferð eða hvort mótið myndi skila fjárhagslegum árangri. Úrúgvæ vann úrslitaleikinn 4-2 gegn Argentínu fyrir 93.000 áhorfendum á Estadio Centenario og heimsmeistarakeppnin var fædd. Næstu tvö mótin — 1934 á Ítalíu og 1938 í Frakklandi — voru djúpt pólitísk, þar sem Mussolini notaði HM 1934 sem áróðurstæki og italíanski liðið vann mótið undir gríðarlegum þrýstingi. Heimsstyrjöldin síðari stöðvaði svo mótið í tólf ár.

Þegar HM sneri aftur 1950 í Brasilíu var heimurinn annar. Brasilía byggði Maracanã — á sínum tíma stærsta leikvang heimsins — og var vísasti sigurvegari mótanna. En í úrslitaleiknum gegn Úrúgvæ gerðist eitthvað sem Brasilverjar kalla enn „Maracanazo“ — Úrúgvæ sigraði 2-1 fyrir 200.000 áhorfendum í dauðaþögn. Þetta var ef til vill stærsta vonbrigði í sögu fótboltans og kenning sem veðjarar ættu að muna: heimalið er ekki alltaf öruggt, jafnvel þótt allt bendi til sigurs.

HM 1954 í Sviss er þekkt fyrir „Kraftaverk Bern“ þar sem Vestur-Þýskaland sigraði stórkostlegt Ungverjaland 3-2 í úrslitunum, þrátt fyrir að hafa tapað 3-8 í riðlakeppninni gegn sama liði. Þetta var ef til vill fyrsta „stóra vonbrigðið“ í HM-sögunni — Ungverjaland hafði ekki tapað leik í fjögur ár og var talið óyfirvinnanlegt. Stuðlarnir á Ungverjaland, ef þeir hefðu verið til á nútíma formi, hefðu verið um 1.10 á sigur. Og 1958 í Svíþjóð steig 17 ára Pelé á sjónarsviðið og breytti fótboltanum að eilífu þegar Brasilía vann sitt fyrsta HM. Pelé skoraði sex mörk á mótinu, þar af tvö í úrslitaleiknum gegn Svíþjóð, og sýndi heiminum fótbolta sem enginn hafði séð áður — tæknilegan, skapandi og hrífandi. Þessi tímabil, frá 1930 til 1958, lagði grunninn að öllu sem kom á eftir — mótið jókst, áhuginn jókst og fótboltinn varð fyrsti raunverulegi hnattræni íþróttin.

Fyrir veðjara kendir þetta tímabil okkur tvennt: yfirburðalið geta tapað eins og Brasilía 1950 og Ungverjaland 1954, og heimalið hefur ekki tryggingu á sigri jafnvel með yfirburði. Þetta eru kenndir sem gilda enn á HM 2026.

Gullöldin — 1962 til 1986

Ef upphafsárin voru tilraunatímabilið, þá var gullöldin frá 1962 til 1986 tíminn þegar HM varð menningarfyrirbæri. Brasilía vann þrjú mót af fimm á þessu tímabili — 1958, 1962 og 1970 — og Jules Rimet-bikarinn varð eign þeirra til frambúðar. Pelé, Garrincha, Jairzinho, Rivelino — nöfn sem hljóma enn eins og ljóð í fótboltaheiminum.

HM 1966 á Englandi var mótið sem Englendingar hafa ekki getað gleymt síðan. Geoff Hurst skoraði þrjú mörk í úrslitaleiknum gegn Vestur-Þýskalandi og „var boltinn yfir línuna?“ er enn umræðuefni sex áratugum síðar. Mótið var líka fyrsta HM sem var sýnt víða í sjónvarpi og milljónir manna um allan heim urðu fótboltaáhugamenn á einni nóttu. Þetta breytti fótboltanum frá íþrótt í skemmtun — og frá skemmtun í atvinnu. Einnig breytti sjónvarpsáhorfið því hvernig menn greindu og veðjuðu á fótbolta: nú gátu veðjarar horft á leiki og myndað sína eigin skoðun í stað þess að treysta eingöngu á dagblaðafréttir.

HM 1970 í Mexíkó er talið af mörgum sérfræðingum sem besta heimsmeistarakeppnin sem haldin hefur verið. Brasilía með Pelé, Jairzinho, Tostão og Rivelino spilaði fótbolta sem var á undan sinni tíð — hreyfanlegur, skapandi og falllegur. Brasilía vann mótið með því að skora 19 mörk í sex leikjum og úrslitasigurinn 4-1 yfir Ítalíu er enn talinn einn besti fótboltaleikur sögunnar. En 1974 breyttist allt þegar Holland undir stjórn Rinus Michels kynnti „allt-fótbolti“ hugmyndafræðina — leikstíl þar sem allir leikmenn gátu spilað á öllum stöðum. Holland náði úrslitunum en tapaði gegn Vestur-Þýskalandi, og hugtakið „besta liðið vinnur ekki alltaf“ varð enn einn lærdómur sögunnar.

Árin 1978 og 1982 voru ólíkust hvort öðru. Argentína 1978 var mótið sem var haldið undir stjórn herforingjaráðs og sigurvegari á vafasömum forsendum, á meðan Spánn 1982 var mótið sem Ítalía vann úr vonlausum byrjunarstað — þrjú jafntefli í riðlakeppni og svo sigrar í öllum leikjum eftir það. Paolo Rossi fór frá leikbanni yfir í gullstígvélinn á fjórum vikum og sannaði að form á mótinu skiptir meira máli en form fyrir mót.

Og svo var 1986 í Mexíkó — mótið sem tilheyrir einum manni. Diego Maradona spilaði fótbolta á HM 1986 sem enginn fyrir eða eftir hefur jafnað. „Hönd Guðs“ og „Mark aldarinnar“ í sama leik gegn Englandi, og svo nánast einhendur sigur Argentínu á mótinu. Maradona er ástæða þess að ég varð fótboltaáhugamaður og ástæða þess að ég hef ekki treyst „augljósum“ sigurvegurum síðan — ef einn leikmaður getur breytt öllu, þá er engin spá örugg.

Kenndir guldaldarinnar fyrir veðjara: stórlið geta vakað upp úr vonlausum byrjunarstað eins og Ítalía 1982. Einn leikmaður getur breytt öllu eins og Maradona 1986. Og „besta liðið“ vinnur ekki alltaf eins og Holland 1974 og 1978 sannaði. Þessar kenndir eru jafn gildar 2026 og 1970.

Nútímameistarakeppnirnar — 1990 til 2022

Ég var átta ára þegar ég horfði á fyrsta HM-ið mitt í sjónvarpi — og ég fór jafnvel á bar í Reykjavík til að horfa á leiki þrátt fyrir aldur. Nútímameistarakeppnirnar frá 1990 til 2022 eru þær sem ég þekki best og þær sem hafa mótað skilning minn á veðmálum á HM.

HM 1990 á Ítalíu var markafátt og varnarmiðað mót þar sem Vestur-Þýskaland vann og Maradona grét í úrslitunum. Mótið er enn talið eitt minnst skemmtilega í sögunni en það kenndi okkur eitthvað mikilvægt: þegar margir spámenn bjuggust við markafullum leikjum reyndist varnarlegt skipulag vinna daginn. Þetta er kenning sem endurtekur sig: þegar „allir“ búast við mörkum er undir 2.5 oft verðmæti.

HM 1994 í Bandaríkjunum var fyrsta HM í landi þar sem fótbolti var ekki aðalíþrótt — og árangurinn sýndi að HM gat dafnað hvar sem er. Áhorfendafjöldinn var meðal hæstu í sögunni og bandarísk gestrisni setti nýjan staðal fyrir mótsframkvæmd. Brasilía vann í vítaspyrnukeppni gegn Ítalíu í úrslitum þar sem Roberto Baggio skaut framhjá í síðustu vítaspyrnu — atriði sem minnir okkur á að vítaspyrnur eru lotteríið sem enginn veðjari getur spáð með vissu. HM 1998 í Frakklandi var svo mótið þar sem Zinedine Zidane og Frakkland sigruðu Brasilíu 3-0 á heimavelli og franskur fótbolti varð alþjóðlegt stórveldi. Gestgjafaráhrifin voru augljós og sönnuðu enn og aftur að heimavöllur á HM er raunverulegur þáttur.

HM 2002 í Japan og Suður-Kóreu var stærsta vonbrigðamótið í sögu veðjara. Frakkland sem titilvörður féll úr í riðlakeppni án þess að skora mark. Argentína féll einnig. Suður-Kórea komst í undanúrslit á heimavelli — með aðstoð umdeilds dómarastarfs. Brasilía vann að lokum en leiðin var óútreiknuleg. Ef einhver þarf dæmi um hvers vegna HM er óútreiknanlegra en önnur mót er 2002 svarið.

2006 á Þýskalandi var síðasta mót Zidane — og höfuðskallinn á Materazzi í úrslitunum er ein þekktasta mynd í fótboltasögu. Ítalía vann í vítaspyrnum. 2010 í Suður-Afríku var fyrsta HM í Afríku og Spánn vann sitt fyrsta meistaramót með tiki-taka leikstílnum sem breytti skilningi á fótbolta um alla jörð. 2014 í Brasilíu er þekkt fyrir 7-1 niðurlögum Brasilíu gegn Þýskalandi í undanúrslitum — eitt mest óvæntasta úrslit í sögu fótboltans og minnisvarði um hvers vegna veðjari ætti aldrei að trúa blindlega á heimalið.

HM 2018 í Rússlandi var mótið þar sem Ísland lék — og ég kem aftur að því síðar. Frakkland vann mótið með Kylian Mbappé sem 19 ára gamall og Króatía komst í úrslit með lið sem fáir trúðu á. 2022 í Katar var eitt skrýtnasta og stórkostlegasta HM allra tíma: Argentína tapaði fyrsta leiknum gegn Sádi-Arabíu, Japan sigraði bæði Þýskaland og Spán í riðlakeppni, og Messi vann loksins HM í úrslitaleik sem margir telja besta fótboltaleik sögunnar — 3-3 eftir framlengingu og svo vítaspyrnur.

Kenndir nútímans: titilverjar eru í hættu (Frakkland 2002, Þýskaland 2018), gestgjafar geta komið á óvart (Suður-Kórea 2002, Rússland 2018), og einstakir leikmenn ráða enn úrslitum (Messi 2022, Mbappé 2022). Á HM 2026 þar sem þrjú lönd eru gestgjafar og mótið er stærra en nokkru sinni er sagan mikilvægari leiðarvísir en flestir gera sér grein fyrir.

Ísland og HM — Frá draumi til veruleika 2018

Ég sat í Sportbar í miðbæ Reykjavíkur 16. júní 2018 þegar Ísland mætti Argentínu á HM í Rússlandi. Um mig voru 200 manns í bláum treyjum og þegar Hannes Þór Halldórsson varði vítaspyrnu Messis í 64. mínútu spratt allir á fætur og öskuðu. 1-1 gegn Argentínu. Minnsta þjóð sem hefur tekið þátt á HM. Þetta var ekki bara fótbolti — þetta var menningarlegt þáttaskil fyrir 360.000 manna þjóð sem hafði alltaf dreymt um að vera hluti af stóra myndinni.

Leiðin að HM 2018 hófst í raun á EM 2016 í Frakklandi þar sem Ísland komst í kvarterfinals og sigraði England 2-1 — úrslit sem enski fjölmiðlar kölluðu „stærstu vonbrigðin í enskum fótbolta.“ Heimir Hallgrímsson og Lars Lagerbäck byggðu lið sem var meira en summa einstaklinganna — skipulagt, harðneskjulegt og með þjóðaranda sem var næstum handáþreifanlegan. Undanúrvalið að HM 2018 var svo jafn stórkostlegt: Ísland vann riðilinn á undan Króatíu og Tyrklandi og komst beint á mót.

Á HM 2018 sjálfu hélt Ísland jafntefli við Argentínu 1-1, tapaði 0-2 gegn Nígeríu og 1-2 gegn Króatíu. Ísland komst ekki úr riðli en upplifunin var ómetanleg. Stuðlarnir á Ísland á HM 2018 voru um 200.00 sem heildarsigurvegara og 4.00 til 5.00 til að komast úr riðli. Þeir sem veðjuðu á Ísland úr riðli töpuðu, en þeir sem veðjuðu á Ísland-Argentína jafntefli á stuðlinum 4.50 voru hamingjusamir.

Sagan af Íslandi á HM 2018 er í raun saga um hvernig lítil þjóð getur náð langt með réttu skipulagi, réttum þjálfurum og samstöðu sem er nánast óskiljanlegt á meðal stórra fótboltaþjóða. Gylfi Sigurðsson, Aron Gunnarsson, Birkir Bjarnason — þetta voru ekki heimsstjörnur, en þeir spiluðu saman eins og eitt lið þar sem enginn var meiri en annar. Þetta er nákvæmlega sú leið sem smáþjóðir geta komið á óvart á HM og ástæðan fyrir því að ég hef alltaf auga á underdogunum í riðlakeppni.

Nú, átta árum síðar, er Ísland ekki á HM 2026. Undanúrvalið fór illa — þriðja sæti í riðli D á bak við Frakklandi og Úkraínu, með lykilsigur sem náðist ekki í 0-2 tapi gegn Úkraínu í síðasta leiknum. Það er sárt, en reynslan frá 2018 lifir áfram í okkur. Við vitum hvernig það er að vera smáþjóð á stærsta sviði heimsins og það mótar hvernig við horfum á HM 2026 — með samkennd með underdogunum og stolti yfir norrænum bræðrum okkar.

HM 2026 — Nýtt tímabil í sögu meistarakeppnanna

Hvað segir sagan okkur um HM 2026? Þetta mót er á mörgum leiðum stærsta breytingin í sögu heimsmeistarakeppnanna síðan mótið stækkaði úr 16 í 24 lið 1982 og aftur úr 24 í 32 árið 1998. Nú fara 48 lið á mótið, 104 leikir verða spilaðir og þrjú lönd — Bandaríkin, Mexíkó og Kanada — eru gestgjafar. Ekkert HM hefur verið svona stórt áður og aldrei hefur mót verið dreift á svona víðfeðmt landsvæði — frá Mexíkóborg í suðri til Vancouver í norðri, frá Los Angeles á vesturströnd til New Jersey á austurströnd.

Ferðalögin á mótinu verða ein stærsta áskorunin. Lið sem leika í riðlakeppninni gætu þurft að ferðast þúsundir kílómetra á milli leikja og tíðaskiptin milli tímabelta geta haft áhrif á líkamlega getu leikmanna. Á HM 2022 í Katar voru öll leiksvæði innan 75 kílómetra radíusar — á HM 2026 getur verið 4.000 kílómetrar á milli riðlaleikja. Þetta er nýr þáttur sem bókarar hafa ekki söguleg gögn um og sem skapar óvissu — og óvissa skapar tækifæri fyrir veðjara.

Sagan kenndir okkur að þegar mót stækka verða úrslit óútreiknanlegri. Þegar HM stækkaði úr 16 í 24 lið 1982 komu óvænt lið eins og Norður-Írland og Algería á óvart. Þegar mótið stækkaði í 32 lið 1998 voru Króatía og Japan meðal nýjunga sem komu til sögunnar og Króatía komst jafnvel í undanúrslit á fyrsta sínu HM. Nú með 48 liðum verða minni þjóðir eins og Kúrasao, Haítí og Grænhöfðaeyjar á mótinu í fyrsta sinn og það mun leiða af sér leiki sem bókarar eiga erfitt með að verðleggja. Söguleg gögn sýna að á fyrsta móti hvers nýs sniðs eru fleiri „vonbrigðaúrslit“ en á síðari mótum — bókarar og veðjarar þurfa tíma til að aðlagast nýrri stærð.

Fyrir okkur veðjara þýðir þetta tækifæri. Sagan segir okkur að á stækkuðum mótum eru stuðlar á minni þjóðir oft of háir í byrjun vegna þess að bókarar hafa takmörkuð gögn. En hún segir okkur líka að stórlið eiga erfiðara á stækkuðum mótum vegna þess að fleiri leikir, meiri ferðalög og meiri líkamleg álagning skapar slys og þreytu. Frakkland á HM 1982 (fyrsta 24-liða mótinu) var meðal efstu liða en féll í undanúrslitum — og í hvert sinn sem mótið hefur stækkað hefur eitt af efstu liðunum fallið snemma.

Saga heimsmeistarakeppna í fótbolta er ekki bara fortíð — hún er leiðarvísir. Og á HM 2026, þar sem saga verður skrifuð í 16 borgum á þremur löndum frá 11. júní til 19. júlí, mun ég nota hana eins og reiknilíkan: ekki til að spá fyrir um framtíðina, heldur til að skilja betur hvaða mynstrum er líklegt að endurtaka sig. Nánari upplýsingar um hvernig sagan tengist veðmálum er að finna á aðalsíðu Veðspá.

Veðmál á erlendum síðum eru ekki undir eftirliti íslenskra yfirvalda. Spilaðu á eigin ábyrgð. 18+.